‘Neem je het me kwalijk?’
‘Dat je onderdook? Natuurlijk niet.’ Mijn broer zaagde plakken van een stuk brood. De afgesneden boterhammen legde hij in een mandje. Behalve het kapje, dat stak hij in zijn mond.
Ik herkende het kleedje dat over de bodem van het broodmandje lag uitgespreid. De in kruissteek geborduurde appeltjes aan de randen, die ene appel waarvan het blaadje ontbrak.
Toen ik klein was had ik dat ontbrekende blaadje er zelf bijgetekend. Een kleine potloodstreep - een stukje van de steel - bleek het enige dat daarvan nog zichtbaar was.
De buren hadden het voor ons veilig gesteld, toen anderen ons ouderlijk huis leegroofden.

Bram kauwde, slikte. Hij gaf me het mandje aan. Ik droeg het naar de eettafel.
Hij nam plaats op vaders stoel. ‘Één lege stoel minder.’ Zo redeneerde hij. Dat zijn eigen stoel daarmee leeg bleef, daar zei ik maar niets van. Ik smeerde een boterham met kaas.
‘Zou je er ook niet iets op doen?’
Bram schudde zijn hoofd. Hij stopte het restant van het kapje in zijn broekzak.
‘Dat hoeft niet meer Bram, eet het toch gewoon op.’

Bram haalde het stukje brood weer tevoorschijn, bekeek het aandachtig, stak het in zijn zak terug. ‘Ik ga toch niet verhuizen, na alle moeite die je hebt gedaan om het huis weer terug te krijgen?’
‘Dat was een principe kwestie. Je kan doen wat je wil.’ zei ik.
‘Ik wil rust.’
‘Vind je die hier?’
‘Misschien...’

Wat hij allemaal in Polen had meegemaakt, daar sprak hij nooit over.
Rust heeft hij bij leven nooit gevonden.

De gewoonte onbemande stoelen op te bergen - ze helemaal weg te willen doen - is ook mijn tweede natuur geworden. Soms kan het niet.
Nog altijd wanneer ik lege zitplaatsen zie in de tram, dan denk ik vaker dan zou moeten: Wie zou daar allemaal gezeten kúnnen hebben, als het niet zo was gelopen. Als ze allemaal waren teruggekeerd. Dan was deze tram helemaal vol geweest. Dan hadden er zelfs mensen moeten staan.

De terugkeer